Sáýir aıynyń basynda «Qazaqstan tańdaýy: «2050» Strategııasy. «Máńgilik El». «Nurly Jol» dep atalatyn monografııam jaryq kórdi. Al osy aıdyń 26-sy kúni ótken búkilhalyqtyq saılaýda Nursultan Ábishuly Nazarbaev básekelesterin aıqyn basymdyqpen jeńip shyqty. Saılaý qorytyndysy boıynsha quqyǵy barlardyń 95 paıyzdan astamy saılaýǵa qatynasqan eken. Osynyń 97,75 paıyzy Nursultan Ábishuly Nazarbaevty jaqtap daýys bergen. Kóńil aýdaratyn tus – jeńimpazdyń saılaý qorytyndysyn estigennen keıingi halyqpen kezdesýinde aıtqan alǵashqy sózi. Ol bylaı dedi: «Qazaqstandyqtar óz tańdaýyn jasady. Qazaqstan tańdaýy: «2050» Strategııasy. «Máńgilik El». «Nurly Jol». Meni prezıdenttikke qaıtadan saılaǵan otandastarym osyny qalady dep oılaımyn».
Oqyrman baıqaǵan shyǵar, meniń monografııamnyń ataýy men N.Á.Nazarbaevtyń saılaýdan keıingi alǵashqy sózinde úlken uqsastyq jatyr. Bul jaı ǵana sáıkestik pe? Menińshe, jańadan saılanǵan Prezıdentimiz meniń eńbegimdi oqyp shyǵyp, sonyń ataýyn qaıtalap turǵan joq. О́ıtkeni, bul kezde ol bul kitappen tanysyp úlgergen de joq edi. Demek, men qarapaıym qazaqstandyq azamat retinde, ǵalym retinde N.Á.Nazarbaevtyń qalaýyn boljap bildim deı alamyn. Al máselege tereńirek úńilsek, onda saılaýǵa qatysqan otandastarymnyń 97,75 paıyzy túgeldeı derlik N.Á.Nazarbaevtyń neni qalaıtynyn bildi. Osy monografııamnyń alǵashqy taraýy «Súıer ulyń bolsa sen súı, súıinerge jarar ol» dep atalsa, osyndaǵy alǵashqy maqalanyń bas taqyryby: «N.Á.Nazarbaevtyń bolashaqqa qajettigi basymyraq» bolǵan eken. Dál osy maqalanyń qorytyndysynda óz áriptesterim – qazaqstandyq ǵalymdar tobynyń jáne otandastardyń basym bóliginiń qalaýy boıynsha osy saılaýda N.Á.Nazarbaev erekshe basymdyqpen jeńiske jetedi dep qorytyndy jasaǵan bolatynmyn. Minekı, osy boljam ómir bolmysymen tolyqqandy úılesim tapty. Menińshe, N.Á.Nazarbaevty saılaý qazaqstandyqtardyń qalaýy bolsa, bul olardyń Nazarbaev usynǵan baǵdarlamalardy qoldaǵandyqtaryn bildirip tur. Bar aqıqat osy jerde ǵana. Demek, másele Elbasy usynǵan baǵdarlamalarymyzdyń mán-mazmunyna tirelgen. Men «2050» Strategııasy. «Máńgilik El». «Nurly Jol» jaıly buǵan deıin de «Egemen Qazaqstan» gazetinde birneshe maqala jazyp, gazet tilshilerine birneshe suhbat bergenmin. Onda aıtylǵan pikirlerimdi gazettiń oqyrmandary umytpaǵan shyǵar. Al bul joly oǵan toqtalyp jatpaı, alda ne isteledi, ol jumystardyń qandaı nátıjesi bolady, «100 naqty qadam» Ult josparyn júzege asyrý ne úshin kerek boldy degen suraqtarǵa jaýap berýdi maqsat tuttym. Sondyqtan, aıtar oıǵa birden kósheıik.
Eger egemendi elimizdiń 24 jyldyq tarıhyna kóz júgirter bolsaq, onda bir aqıqatty anyq baıqaýǵa bolady, ol – N.Á.Nazarbaev qyzmetiniń, Elbasy nusqaýymen jasalyp júzege asyrylǵan baǵdarlamalardyń mazmuny satylap ósý degendi bildiredi. «Sekiris», «attap ótý» degender joq. Barlyq reformalar ómir talaby, barlyq baǵdarlamalar satylap ósý jospary. Reformalar birin-biri tolyqtyrsa, baǵdarlamalar birinen soń biri damýdyń kelesi jáne kezekti jolynan ótýdiń jospary bolyp shyqty. Aıtalyq, «Qazaqstannyń 2030 jyldarǵa deıingi damý baǵdarlamasy» negizinen tabıǵı baılyqqa, shıkizat qoryna arqa súıeı otyryp, el ekonomıkasyn damytý, halyqty jumyspen qamtamasyz etý máselesin sheshý, aldaǵy damýlarǵa baspaldaq jasaý jospary bolyp shyqty. Bul merziminen buryn oıdaǵydaı oryndaldy. Qazaqstan álemdegi aldyńǵy qatarly 50 eldiń sapyna endi. Eskerte keteıik, qazir bizdiń tuǵyr ol mejeden áldeqaıda bıikte. Osyndaı aýqymdy máseleni sheship alǵan Elbasy ishki sharýalardy Úkimetke jáne jergilikti atqarýshy bılikke senip tapsyra otyryp, damýdyń budan keıingi joldarynda asa sheshýshi qyzmet atqaratyn arnalardy keńeıtýge basymdyq berdi. Aıtalyq, postkeńestik aýmaqta TMD dep atalatyn halyqaralyq qurylymdy ómirge ákelýdiń basy-qasynda boldy. Bul qurylym «bet-betine túıe aıdaǵan» jas memleketterdiń bılik basyndaǵy serkeleri ustanǵan taıyz saıasattyń saldarynan jandy qyzmet isteı almady. Sol shaqta Elbasy «Keden odaǵy», sodan soń «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq» dep atalatyn qurylymdardyń ómirge kelýine uıytqy bolǵany da bir ǵanıbet. Bul sońǵylary aıtarlyqtaı nátıje bergenin ómirde naqty sezindik.
Bir nazar aýdararlyq tus, dál osyndaı qurylymdy ómirge ákelý arqyly N.Á.Nazarbaev bolashaqta shamamen 4 esedeı molaıatyn Qazaqstannyń taýarly óndirisine óris, ıaǵnı satylatyn bazar tapty. Bir sózben aıtsaq, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq Qazaqstannyń 180 mıllıondyq tutynýshysy bar alyp bazardyń beldi oıynshysy bolýyna berik negiz jasady. Kóregen Kóshbasshy munymen qarap qalǵan joq. Arnalarda ártaraptandyrý jáne keńeıtý udaıy nazarda boldy. Sol baǵytta jasalǵan qyrýar jumystardyń arqasynda ejelgi Uly Jibek joly HHI ǵasyr talabyna saı qaıta jańǵyrtylyp jatyr. Mundaǵy maqsat – Qazaqstan arqyly Qytaı bastaǵan Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń taýarly óndirisshilerin Eýropanyń tutynýshylarymen tóte baılanystyrý. Sondaı-aq, Eýropa óndirisshileri eki mıllıardtyq tutynýshysy bar Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketterine taýaryn tóte jolmen qysqa merzimde jetkizetin bolady.
Osyndaı keń arna, jazyq dańǵyl jumys istegende Qazaqstannyń taýarly óndirisi irkiliske ushyraýy múmkin emes. Mine, alysty boljaǵan saıasattyń kózdegen maqsaty osy. Bir jaǵymyzda alyp Qytaımen, ekinshi jaǵymyzda ejelgi kórshi Reseı Federasııasy arqyly damyǵan Eýropamen, úshinshi jaǵymyzda Úndistan, Iran arqyly Taıaý Shyǵys elderi jáne Afrıka qurlyǵymen túsinistik, ekonomıkalyq áriptestik jaǵdaıynda ómir súrsek, onda damý árqashanda baıandy bolmaq. Ekonomıkalyq qarym-qatynasty jolǵa qoıyp, odan paıda taýyp otyrǵan memleketter men halyqtar bir-birine oq kezenbeıdi. Minekı, ultymyzdyń kóregen Kóshbasshysy ustanǵan saıasattyń kókjıegi qaıda jeteleıtinin osydan-aq kórýge bolady.
«2050» Strategııasy jarııalanǵan sátte-aq men bul «merziminen buryn oryndalatyn jospar» degen toqtam jasaǵan edim. Osynaý boljamymdy qazirdiń ózinde álemniń barlyq sarapshylary qoldaǵan syńaıly. Astanada ótken Ekonomıkalyq forýmnan keıin oǵan qatynasýshylar biraýyzdan «Qazaqstan mynadaı josparymen álemdegi damyǵan 30 eldiń sapynda 2050 jyldan áldeqaıda buryn turady» degendi aıtty. О́ıtkeni, olar «2050» Strategııasy. «Máńgilik El». «Nurly Jol» baǵdarlamalarymen burynnan tanys-bilis bolsa, «5 ınstıtýttyq reforma» jáne osylardyń bárin júzege asyrý úshin ómirge engiziletin «100 naqty qadam» Ult josparymen sol ekonomıkalyq forýmnyń barysynda tanysty. «100 naqty qadam» Ult josparyna sheteldikterdiń qyzyqqany sonshalyq, olardyń keıbiri «Eger álem memleketterinde N.Á.Nazarbaevtaı Prezıdent bolsa, adamzat budan áldeqaıda qarqyndyraq damyr edi» degendi aıtty. Oqyrmanǵa eskerte keteıin, sheteldikterdiń bul sózderin men basqa bireýlerdiń aýdarmasy arqyly estigen joqpyn. Olarmen aǵylshyn tilinde aýyzba-aýyz sóılese júrip, tyńdadym. Syrttan kelgen qonaqtardyń kóbisi maǵan tanys jáne olar da meni biletin edi. Sol áriptester «N.Á.Nazarbaevtaı Prezıdenti bar jáne 100 naqty qadam sekildi aıqyn josparmen jumys isteıtin Qazaqstannyń damý qarqyny jedeldeı túsedi» degendi batyl senimmen aıtty. Qazaqstan damýy budan bylaı álemdi tańǵaldyrǵan Ońtústik Shyǵys Azııa «barystary» men «arystandary» buǵan deıin jasaǵan damý qarqynynan áldeqaıda joǵary bolatynyna olar tolyq sengendeı. О́ıtkeni, bizde jasalǵan josparlardyń bári negizdi.
Atap aıtar bolsaq, birinshiden, Qazaqstan halqy jappaı saýatty. Iаǵnı, bizdegi adam kapıtaly joǵary deńgeıde. Ekinshiden, dál osy basymdyǵymyzdy kúsheıte túsý úshin N.Á.Nazarbaev bilim men ǵylymdy damytýǵa udaıy jáne aıryqsha kóńil bólýde. Bul bolashaqtyń senimdirek bolýyna qalanǵan berik negiz. Úshinshiden, Qazaqstan qajetti óndiristik metaldardyń qoryna baı el. Úlken ındýstrııa qansha qajet etse, sonsha metall ózimizden de tabylady. Oraıy kelgende aıta keteıik, bizde álemniń kóptegen elinde joq sırek metaldar óndirisi de jumys isteıdi. Bular ındýstrııany óskeleń ýaqyt talabyna saı qansha qubyltamyn deseń de, jol ashatyn zor múmkindik. Tórtinshiden, Qazaqstan Uly Jibek jolynyń ózeginde jatqan el bolǵandyqtan, álemniń Eýrazııa qurlyǵyndaǵy eki mıllıardtan astam tutynýshyǵa taýaryn tóte jolmen usyna alatyn memleket. Aqyr aıaǵynda osyndaı múmkindikterdi tolyq qýatynda paıdalana otyryp, qarqyndy damýymyzdy qamtamasyz etetin ishki tutastyq pen syrtqy túsinistik saıasaty bizdiń basty ustanymymyz. Buǵan Astanada ótýi dástúrge aınalǵan álemdik dástúrli dinder jetekshileri bas qosatyn quryltaı da úlken qoldaýshydaı oń yqpal etedi.
Bıylǵy jyly bul quryltaıǵa 40-tan astam memlekettiń ókilderi jınalypty. Demek, bizde 40-tan astam memlekette tileýlester bar degen sóz. Qysqasy, Qazaqstannyń damý josparlary otandastardyń ómirine oń jáne jaqsy ózgerister engizetin kez múlde alys emes. О́ıtkeni, bizdiń osyndaı jaqsy jaqtarymyzdy, utymdy jaqtarymyzdy kórip turǵan halyqaralyq ınstıtýttar, álemniń alpaýyt ınvestorlary elimizge asa qyzyǵýshylyq tanytyp, ınvestısııa quıýdy jyl ótken saıyn ósire túsýde. Oraıy kelgende aıta keteıin, qaı jerde, qaı elde bolmasyn baıdyń oılaıtyny – qazynasyn molaıtý. Al ol qazyna basqany bylaı qoıǵanda, tynysh elde, álemmen túsinistik pen syılastyq jaǵdaıynda ómir súretin elde, tabıǵı qorǵa baı, halqy saýatty elde, energetıkalyq tapshylyq kórmeıtin elde, tasymal júıesi joǵary deńgeıdegi elde ǵana molaıa alady. Demek, bizde álem baılarynyń óz qazynasyn molaıtý múmkindiginiń barlyǵy bar deımiz. Sondyqtan da damýymyzǵa, qarqyndy damıtynymyzǵa kúmánmen qaraý múmkin emes.
Maqalanyń basynda aıtyp ketkenimdeı, qazaqstandyqtar bıylǵy saılaýda osy joldy, qarqyndy damý jolyn, álem jurtshylyǵymen beıbit qatar ómir súrý jolyn tańdap aldy. Al bul joldyń avtory Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev bolatyn. Al N.Á.Nazarbaev árqashanda óz qyzmetin josparly júrgizetin jáne sol josparlaryn aıaǵyna deıin jetkizetin Kóshbasshy. Qazaqstannyń KSRO kúıreýinen búgingideı qarqyndy damýshy jáne álem qyzyǵatyn memleketke qysqa merzimde aınalyp shyǵýy Elbasymyzdyń osyndaı qasıetiniń naqty ómirimizdegi kórinisin pash etedi. Endeshe, biz árqashanda Qazaqstan tańdaýy qol jetetin ıgilik dep oılaýǵa tıistimiz.
N.Á.Nazarbaev árqashanda ózi avtory bolǵan baǵdarlamalardyń irkilissiz júzege asyrylýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy. О́z basym sońǵy kezderi qolǵa alynyp jatqan «100 naqty qadam» baǵdarlamasyn osyndaı bir ıgilikti is dep bilemin. Aqıqatqa týra qaraý eshqashan da adastyrmaıdy. Olaı bolsa, 2007 jylǵy tamyzda AQSh ıpotekalyq júıesinde bastalyp álemge tumaýdaı taraǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń áli de aıylyn jımaı turǵanyn moıyndaýǵa tıispiz. Bir eskeretin tus – Elbasymyz jaǵdaıdyń osylaı oraılasatynyn kúni buryn bilgendeı qyzmet istegendigi. 2008 jyldyń ózinde-aq Qazaqstan Prezıdenti «Shıkizatqa, munaı dollarlaryna qaraǵan kúnniń nege jetkizetini belgili boldy. Endi biz ekonomıkamyzdy qaıta qurylymdap, qosymsha quny mol taýarly óndiris jasaıtyn ındýstrııaly elge aınalýǵa tıispiz» degendi aıtqan edi. Sonan soń «2010-2020 jyldarǵa deıingi kezeńge arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jasalyp iske qosyldy.
«Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degendi babalarymyz bekerge aıtpaǵan shyǵar. Bul baǵdarlama boıynsha da biraz ıgilikter ómirimizden oryn aldy. Desek te, sońǵy jyldary damý qarqynymyz saıabyrsı bastaǵandaı. Munyń sebepteri kóp ekeni daýsyz. Desek te, eń basty kedergiler óz ishimizde ekeni aıqyn. Bul jaıly men ózimniń bıyl jaryqqa shyqqan monografııamda atap kórsetkenmin. Bir qýanyshtysy, sol eńbegimde kórsetken oılar men usynystar joǵary bılikte, ol ol ma, N.Á.Nazarbaev sekildi kóregen Kóshbasshymyzdyń sanasynda da pisip-jetilip ómirge joldama alǵaly tur eken. О́z basym «100 naqty qadam» baǵdarlamasyn sondaı ıgilik dep oılaımyn. Eger osy 100 naqty qadam jasalsa, onda «2050» Strategııasy. «Máńgilik El». «Nurly Jol» baǵdarlamalary tolyǵymen júzege asyp, halqymyz onyń ıgiligin kóretin bolady. Bir aıta keterlik tus, 100 naqty qadam damýymyzǵa tejeýishteı keri áser etip turǵan ishki keselderdi joıý jospary bolyp shyǵypty. Endi osylardy nege bulaı ataǵanymdy túsindire keteıin.
Memlekettiń damýy men mundaǵy damýdyń tejelýi kóp jaǵdaıda adam faktoryna tikeleı qatysty. Aıtalyq, artta qalǵan patshalyq Reseı murasyn qabyldap alǵan KSRO derjavasy bas-aıaǵy 50 jyldyń ishinde úsh birdeı soǵysty (Dúnıejúzilik soǵystar men Azamat soǵysy jáne Qazan tóńkerisi) bastan keshse de, ǵaryshqa adamzat balasyn tuńǵysh ret ushyra alǵan el bolyp shyqty. Alyp ta baı kapıtalıstik álemge áskerı áleýeti jaǵynan jalǵyz osy KSRO derjavasy ǵana qarsy tura aldy. Bul neniń jemisi? Suraqtyń jaýaby ázir. KSRO derjavasynyń qarqyndy damýy ondaǵy adam kapıtalynyń joǵary deńgeıde bolýynan. Bir sózben aıtqanda, KSRO derjavasynda bilimge, ǵylymǵa erekshe kóńil bólindi. Memlekettik qyzmette synaqtan ótkender ǵana otyra aldy. Sóıtip, ash-jalańash memleket qysqa merzim ishinde adamzat kóshiniń aldyna shyqty. Mine, osy tusta memlekettiń joǵarǵy bıliginde «pás kóńildilik» sezim paıda boldy. «Jospar qýýshylyq» degen kesel ómirimizden oryn alyp, ol «kóz boıaýshylyqqa» apardy. Munyń bárine jaýapty joǵary partııalyq elıta edi. Eger joǵary partııalyq elıtanyń «Joǵary partııa mektebi» dep atalatyn bilim berý ordasy jumysyn durys istegen bolsa, onda derjava tarqamas edi. Tipti, derjava tarqady degenniń ózinde sol mektepti bitirgenderdiń bir toby kezinde ateıstik taqyrypta leksııa oqyp, endi meshitterde namazǵa jyǵylyp júrmes edi. Minekı, memlekettik kadr saıasatynda, kadrlardyń qyzmetine saı bilimdi bolýyna oraı tańdaý kezinde osyndaı olqylyqtar oryn almasa, bálkim, áleýmetshil qoǵamnyń ǵumyry áldeqaıda uzaq bolatynyn osydan-aq kórýge tıispiz.
О́z basym N.Á.Nazarbaev 100 naqty qadam josparyn jasaý kezinde memlekettik qyzmetkerlerdi irikteý jáne olardy udaıy oqytý isine erekshe mańyz berse, ol osyndaı ómirimizde bolǵan kereǵarlyqty eskergendiktiń belgisi dep oılaımyn. Iá, árqashanda memlekettik qyzmetke, memlekettik qyzmettiń joǵary satysyna naǵyz laıyqtylar ornalasýy tıis. Eger tarıhqa úńile tússek, onda memlekettik bılik bilimge mańyz bergende órkendeý, al oǵan teris qaraǵanda keri ketý bolǵanyn dáleldeıtin derekterdi kóptep kezdestire alamyz. Aıtalyq, búgingi Irak, Iran jerinde kezinde adamzattyń gúldengen alǵashqy memleketteri Assırııa men Vavılon ımperııalary ómir súrgen. Bul jerde Ashýrbanıpal, Navýhodonosor sekildi kóregen kóshbasshylar patshalyq qurǵan tusta adamzattyń alǵashqy álipbıi jasalǵan. Bul jerde osy patshalar tusynda álemniń jeti keremetiniń biri «Semıramıda baqtary» jaıqalǵan. Aspanda ilýli turǵan mundaı baqty jasaý úshin bul patshalyqtyń ınjenerlik ǵylymy qandaı boldy degen suraqtyń jaýabyn endi ózińiz berersiz. Sondaı-aq, ejelgi damyǵan grek ımperııasyna patshalyq etken Aleksandr Makedonskııdiń ustazy adamzattyń danyshpany Arıstotel bolǵanyn bilemiz. Al Aleksandrııa kitaphanasynyń jetekshisi bul memlekette patshadan keıingi ekinshi tulǵa sanalǵan. О́ıtkeni, taq murageri men patshalyq elıtasyndaǵy qyzmetkerlerdi daıarlaýǵa sol basshylyq jasaǵan. Minekı, tarıh bizge osyndaı naqty málimetter berip turǵanda biz ultymyzdyń Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev el damýynda durys joldy tańdap alǵan degen júrek sózin nyq senimmen aıta alamyz.
Saǵyndyq SATYBALDIN,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, akademık.
Almaty.
